Nederland zegt ondernemers nodig te hebben. Voor innovatie, voor economische groei, voor levendige in binnensteden met aantrekkelijke winkels en voor de verduurzaming van onze economie. Maar in de praktijk behandelen we dezelfde ondernemers steeds vaker als potentiële overtreders die voortdurend moeten bewijzen dat zij het goed doen. Dat wantrouwen heeft een prijs.
30.000 per jaar
Voor een gemiddelde mkb-ondernemer loopt die prijs op tot ongeveer 30.000 euro per jaar. Gemiddeld een dag per week gaat op aan het naleven van regels, rapportages, registraties en administratieve verplichtingen. Dat is geen administratief ongemak meer. Dat is economisch verlies.
Neem de ondernemer die te maken krijgt met langdurig ziekteverzuim. Naast de menselijke kant van het verhaal krijgt hij te maken met dossiers, bedrijfsartsen, rapportages, plannen van aanpak, verplichte procedures en onzekerheid over controles en sancties. Retailondernemer Margriet Broekman-Sanders vertelde onlangs dat zij, ondanks een relatief laag verzuimpercentage in de winkels, een dag per week kwijt is aan verzuimdossiers. Haar conclusie was eenvoudig: haar uren zijn niet van elastiek. Die tijd wordt niet besteed aan klanten, medewerkers, innovatie of groei. Die verdwijnt in het systeem.
Het probleem wordt gezien
Het kabinet ziet het probleem. Dat verdient erkenning. De vorige minister van Economische Zaken, Vincent Karremans, schreef dat regelgeving vaak voortkomt uit wantrouwen en uit de reflex om risico’s steeds verder dicht te regelen. Ook het huidige kabinet probeert honderden regels te schrappen of te vereenvoudigen. Maar juist daarom is een ongemakkelijke conclusie onvermijdelijk.
Nederland heeft geen tekort aan programma’s tegen regeldruk. Nederland heeft een tekort aan vertrouwen.
Daarom is het tijd voor een andere aanpak. Vraag ondernemers en brancheorganisaties niet alleen welke regels kunnen verdwijnen, maar geef sectoren de ruimte om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de uitkomst. Laat branches, ondernemers, toezichthouders en uitvoeringsorganisaties in pilots aantonen hoe publieke doelen overeind kunnen blijven met minder regels, minder rapportages en minder administratieve lasten. Niet als vrijblijvend experiment, maar als een meetbare opdracht waarop zij ook mogen worden aangesproken.
We hebben een Adviescollege Toetsing Regeldruk. We hebben MKB-toetsen. We hebben meldpunten, indicatoronderzoeken, taskforces en actieprogramma’s. Toch concludeert het Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf dat bijna eenderde van de onderzochte regelingen ondernemers belemmert en ruim de helft moet eenvoudiger. Slechts 15 procent functioneert volgens ondernemers naar behoren.
Bureaucratisch proces
Iedereen ziet het probleem. Toch blijft het systeem nieuwe verplichtingen produceren. Dat komt doordat we regeldruk bestrijden met dezelfde logica waarmee we regels maken: centraal, procedureel en vanuit controle. Voor elke nieuwe knelpuntenanalyse verschijnt een nieuwe monitor. Voor iedere klacht komt een nieuwe procedure. Voor ieder risico ontstaat een nieuwe verantwoordingsplicht. Maar de ondernemer op de winkelvloer merkt daar weinig van. Sterker nog: de bestrijding van regeldruk lijkt zelf een bureaucratisch proces te worden.
Natuurlijk zijn regels nodig. Ze beschermen werknemers, consumenten, veiligheid, gezondheid en een eerlijk speelveld. De meeste ondernemers onderschrijven die doelen helemaal. Zij willen een goedewerkgever zijn, eerlijke producten verkopen en hun verantwoordelijkheid nemen.
Maar achter een groeiend deel van de regeldruk schuilt ook een impliciete aanname: eerst bewijzen dat je te vertrouwen bent, daarna krijg je ruimte. Dat principe loopt vast. Moeten honderdduizenden ondernemers steeds opnieuw bewijzen dat zij géén fraudeur zijn, omdat een kleine minderheid over de schreef gaat? Of durven we eindelijk een andere route te kiezen?
Ons voorstel
Vertrouwen werkt alleen als daar verantwoordelijkheid tegenover staat. Wie ruimte vraagt, moet laten zien dat die ruimte verstandig wordt gebruikt. Wie vertrouwen vraagt, moet bewijzen dat vertrouwen gerechtvaardigd is. Daarom doen wij als retailsector een voorstel. Geef sectoren de ruimte om pilots uit te voeren waarin publieke doelen overeind blijven, maar de regeldruk aantoonbaar afneemt. Daag ons uit om resultaten te leveren en spreek ons daar ook op aan.
Meet vervolgens niet hoeveel regels zijn aangepast, maar hoeveel ondernemersuren vrijkomen. Niet hoeveel formulieren verdwijnen, maar hoeveel tijd weer beschikbaar komt voor investeren, innoveren, opleiden en groeien, ook in productiviteit. Als die pilots succesvol zijn, ontstaat iets wat al jaren ontbreekt in het debat over regeldruk: bewijs. Bewijs dat publieke belangen ook kunnen worden bereikt met minder administratieve lasten en meer vertrouwen. Niet in theorie, maar in de winkelpraktijk. Minder wantrouwen voor de grote meerderheid. Harder optreden tegen de kleine minderheid die het vertrouwen beschaamt. Dat is niet naïef. Sterker nog: juist daardoor kan toezicht effectiever worden.
Effectieve aanpak
Er zijn voorbeelden dat deze aanpak werkt. In verschillende sectoren zijn met de Belastingdienst afspraken gemaakt die voor duidelijkheid, rust en voorspelbaarheid zorgen waar voorheen discussies en juridische procedures ontstonden. Het laat zien dat samenwerking, duidelijke normen en wederzijds vertrouwen vaak effectiever zijn dan steeds nieuwe controlemechanismen.
De economische urgentie is groot. Nederlandse bedrijven besteden jaarlijks 9,1 miljard euro aan het naleven van regels. Sinds 2013 zijn nalevingskosten met 28 procent gestegen. Ondertussen worstelt Nederland met achterblijvende productiviteitsgroei en een structureel tekort aan mensen.
We kunnen het ons simpelweg niet veroorloven om steeds meer schaarse arbeid in te zetten voor controle, verantwoording en administratieve afdekking. Die uren zijn hard nodig op de winkelvloer, voor ondernemerschap, voor innovatie en voor economische groei.
De vraag is daarom niet hoeveel regels Den Haag nog kan schrappen. De vraag is of overheid en ondernemers samen durven te kiezen voor een nieuw vertrekpunt. Minder regels ontstaan niet vanzelf uit kamerbrieven, monitors en overlegtafels. Ze ontstaan wanneer politiek en praktijk samen verantwoordelijkheid nemen.
Geef ons de kans
Geef sectoren de kans om te bewijzen dat vertrouwen werkt. Daag ons uit met pilots. Spreek ons aan op de resultaten. En schaal succesvolle voorbeelden vervolgens op. Want als we één ding hebben geleerd van twintig jaar regeldrukbeleid, dan is het dit: meer controle leidt niet automatisch tot betere uitkomsten.
Meer vertrouwen misschien wel. Regeldruk is uiteindelijk geen regelprobleem. Het is de prijs van wantrouwen.
Jan Meerman
Algemeen directeur Koninklijke inretail
